Ethereum
Ethereum, akıllı sözleşmeleri ve merkeziyetsiz uygulamaları (dApp) çalıştırabilen açık kaynaklı bir blok zinciri platformudur. Yerel kripto parası ether (ETH) ağ ücretlerini ödemek ve ağı güvence altına almak için kullanılır. Fikir 2013’te Vitalik Buterin tarafından önerilmiş, ağ 30 Temmuz 2015’te başlatılmıştır.
Genel bakış
Bitcoin esas olarak bir değer aktarım ağı olarak tasarlanmışken Ethereum, üzerinde genel amaçlı program çalıştırılabilen bir “dünya bilgisayarı” olarak tasarlanmıştır. Geliştiriciler, Ethereum Sanal Makinesi (EVM) üzerinde çalışan sözleşmeler yazar; bu sözleşmeler kimsenin müdahalesi olmadan, kodda yazdığı şekilde yürütülür. Ağ, ilk olarak bir grup geliştirici tarafından kurulmuş ve Ethereum Vakfı aracılığıyla desteklenmiştir; ancak protokol kimsenin mülkiyetinde değildir.
Hesaplar ve işlemler
Bitcoin’in UTXO modelinin aksine Ethereum, banka hesabına benzeyen bir hesap modeli kullanır. İki tür hesap vardır: kullanıcıların özel anahtarla kontrol ettiği dış hesaplar ve kod içeren sözleşme hesapları. Bir işlem, bir hesabın durumunu değiştirir (ETH transferi) veya bir sözleşme fonksiyonunu çağırır. Ağın tüm hesaplarının ve sözleşmelerinin güncel durumu “dünya durumu” olarak adlandırılır ve her blokla güncellenir.
Gas ücretleri
Ağdaki her işlem ve sözleşme çağrısı, hesaplama miktarına göre “gas” tüketir. Kullanıcı gas için ETH öder. Ağ yoğunlaştığında ücretler yükselir. Ağustos 2021’deki London yükseltmesiyle (EIP-1559) ücretin bir kısmı “yakılmaya” başlanmıştır; yani dolaşımdan kalıcı olarak çıkarılır. Yoğun dönemlerde yakılan miktarın yeni üretilen ETH’yi aştığı durumlarda toplam arz azalabilir.
The Merge ve hisse kanıtı
15 Eylül 2022’de Ethereum, iş kanıtından hisse kanıtına geçti. Doğrulayıcı olmak için 32 ETH kilitlenmesi gerekir; daha küçük miktarlar için havuz ve likit stake hizmetleri vardır. Geçişle birlikte madencilik sona erdi ve ağın enerji tüketimi çok büyük oranda azaldı. Doğrulayıcılar blok önerir ve diğer doğrulayıcıların önerilerini onaylar; kurallara aykırı davrananların teminatı kesilebilir.
Yükseltmeler
- 2015 – Frontier / Homestead: Ağın başlangıç sürümleri.
- 2016 – DAO olayı ve çatallanma: Akıllı sözleşme hatası nedeniyle yaklaşık 60 milyon dolarlık ETH çalındı; topluluk, çalınan fonları geri almak için sert çatallanma yaptı. Çatallanmayı kabul etmeyenler ağın eski halini Ethereum Classic (ETC) adıyla sürdürdü.
- 2021 – London: EIP-1559 ile ücret yakımı.
- 2022 – The Merge: Hisse kanıtına geçiş.
- 2023 – Shanghai/Capella: Stake edilen ETH’nin çekilmesine izin verildi.
- 2024 – Dencun: İkinci katman ağlar için veri maliyetlerini düşüren “blob” yapısı eklendi.
İkinci katman ağlar
Ana zincir sınırlı sayıda işlem işleyebildiği için ücretleri düşürmek amacıyla işlemleri ana zincirin dışında toplayıp özetini ana zincire yazan rollup çözümleri geliştirilmiştir (örneğin Arbitrum, Optimism, Base gibi ağlar). Bu ağlar ana zincirin güvenliğinden yararlanır; ancak köprüler, sıralayıcı merkezileşmesi ve yeni kod riskleri gibi kendine özgü riskler taşır.
Ekosistem
- Merkeziyetsiz finans uygulamaları (borç verme, merkeziyetsiz borsalar)
- NFT’ler ve dijital koleksiyonlar
- Stabil paralar: Büyük stabil paraların önemli bir bölümü Ethereum üzerinde dolaşır.
- Merkeziyetsiz otonom organizasyonlar (DAO)
- Token standartları: ERC-20, ERC-721 ve ERC-1155 (Coin ve token farkı)
Eleştiriler ve rakipler
Yüksek işlem ücretleri dönemleri, akıllı sözleşme güvenlik açıkları (2016’daki DAO saldırısı gibi) ve yatırımcıların hisse kanıtı ağlarında merkezileşme endişeleri sık dile getirilen konulardır. Solana, Avalanche, Cardano gibi diğer akıllı sözleşme platformları farklı tasarım tercihleriyle rekabet eder (Altcoin). Ethereum’un avantajı en büyük geliştirici ve kullanıcı ekosistemine sahip olmasıdır; dezavantajı ise yüksek karmaşıklığı ve ölçeklenme için birden çok katmana bağımlı olmasıdır.
Bitcoin ile karşılaştırma
| Bitcoin | Ethereum | |
|---|---|---|
| Temel amaç | Değer saklama ve aktarım | Programlanabilir platform |
| Arz | 21 milyon üst sınır | Sabit üst sınır yok; yakım mekanizması var |
| Uzlaşma | İş kanıtı | Hisse kanıtı |
| Veri modeli | UTXO | Hesap modeli |
| Akıllı sözleşme | Sınırlı | Geniş (EVM) |
Ethereum’u kullanmak
Ethereum ağını kullanmak için bir cüzdan ve ağ ücretleri için bir miktar ETH gerekir. Bir uygulamayı kullanırken cüzdanınız işlemi imzalamanızı ister; bu ekranlarda ağ ücretini, gönderilecek miktarı ve sözleşmeye verdiğiniz izni dikkatle okumak önemlidir. Aynı adres, Ethereum ile uyumlu (EVM) birçok ağda çalışır; ancak her ağın varlıkları ayrıdır. Yanlış ağa gönderim kayba yol açabilir (Coin ve token farkı).
Güvenlik ve riskler
- Sahte uygulamalar ve oltalama siteleri yaygındır; resmî adresleri yer imine ekleyin.
- Sınırsız token izinlerini düzenli olarak iptal edin (Akıllı sözleşme).
- Büyük tutarlar için donanım cüzdanı kullanın (Kripto para güvenliği).
- Stake ve ikinci katman köprülerinin kendine özgü sözleşme riskleri vardır (Stake (staking) nedir?).
Sık sorulan sorular
- Ethereum nedir?
- Akıllı sözleşmeleri ve merkeziyetsiz uygulamaları çalıştırabilen bir blok zinciri platformudur; yerel parası ETH’tir.
- Ethereum ile ETH aynı şey mi?
- Hayır. Ethereum ağın adıdır, ETH ise bu ağın yerel kripto parasıdır.
- Gas ücreti nedir?
- Ethereum’da işlem veya sözleşme çalıştırmanın hesaplama maliyetidir; ETH ile ödenir.
- Ethereum 2.0 var mı?
- “Ethereum 2.0” adı artık kullanılmıyor. Hisse kanıtına geçiş 2022’de ‘The Merge’ ile aynı ağ üzerinde yapıldı.
- Ethereum madenciliği hâlâ yapılabilir mi?
- Hayır. 2022’den beri Ethereum hisse kanıtı kullanır; madencilik sona ermiştir.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- Ethereum.org – Ethereum nedir? — ethereum.org
- Ethereum.org – The Merge — ethereum.org
- Ethereum.org – Gas ve ücretler — ethereum.org