Kripto cüzdan
Kripto cüzdan, kripto paraların kendisini değil, onlara erişimi sağlayan özel anahtarları saklayan ve işlem imzalamayı sağlayan yazılım veya donanımdır. Bir cüzdan, kullanıcıya bakiyesini gösterir, alma için adres üretir ve gönderme işlemlerini imzalar. Cüzdanlar “sıcak” (internete bağlı) ve “soğuk” (çevrimdışı) olarak ikiye ayrılır.
Cüzdan nasıl çalışır?
Kripto paralar aslında cüzdanın “içinde” durmaz; blok zincirinde kayıtlı olarak bulunur. Cüzdan, o kayıtlar üzerinde harcama yetkisi veren özel anahtarı tutar. Bir işlem yapılacağı zaman cüzdan, işlemi bu anahtarla imzalar ve ağa yayar. Bu yüzden bir cüzdan uygulamasını silmek paranızı kaybettirmez; kurtarma ifadeniz varsa cüzdanı başka bir cihazda geri yükleyebilirsiniz. Tersine, kurtarma ifadesi veya özel anahtar kaybedilir veya çalınırsa varlığa erişim kalıcı olarak yitirilebilir.
Temel kavramlar
- Açık anahtar / adres
- Para almak için paylaşılan bilgidir. Paylaşmak güvenlidir.
- Özel anahtar
- Harcama yetkisini veren gizli bilgidir. Başkasıyla paylaşılmamalıdır.
- Kurtarma ifadesi (seed phrase)
- Cüzdanın tüm anahtarlarını yeniden üretmeye yarayan 12 veya 24 kelimelik yedektir (BIP-39 standardı). Bu kelimeleri bilen herkes cüzdana sahip olur.
- Parola (passphrase)
- Bazı cüzdanlarda kurtarma ifadesine eklenebilen isteğe bağlı ek koruma; unutulursa varlıklar kurtarılamaz.
- Çok imzalı (multisig) cüzdan
- İşlemin birden fazla anahtarla onaylanması gereken yapı; aile veya şirket varlıkları için tercih edilir.
Cüzdan türleri
Sıcak cüzdanlar
Telefon uygulaması, masaüstü yazılımı veya tarayıcı eklentisi biçimindedir. Kullanımı kolaydır ancak internete bağlı cihazlarda tutulduğu için kötü amaçlı yazılım ve oltalama saldırılarına açıktır. Günlük kullanım ve küçük tutarlar için uygundur.
Soğuk cüzdanlar
Donanım cüzdanları (Ledger, Trezor vb.) anahtarları internetten yalıtılmış özel bir cihazda tutar; işlem cihaz üzerinde onaylanır. Büyük miktarlar için en yaygın tercih bu türdür. Kâğıt cüzdanlar ise günümüzde pek önerilmez; üretim ve kullanım hataları yaygındır.
Emanet (custodial) ve kendi saklama (non-custodial)
Borsalarda tutulan bakiyeler emanet modelindedir: anahtarlar borsadadır, siz bir alacak hakkına sahipsiniz. Kendi saklama modelinde anahtarlar sizdedir; kontrol size ait olduğu gibi sorumluluk da size aittir. Bkz. Kripto para borsası. Türkiye’de lisanslı platformlar için ayrıca bir saklama kuruluşu zorunluluğu getirilmektedir (Türkiye’de kripto para).
Hangi cüzdan, ne için?
| İhtiyaç | Uygun tür | Not |
|---|---|---|
| Günlük küçük tutarlar | Mobil sıcak cüzdan | Yalnızca ihtiyaç kadar bakiye |
| Uzun süre tutulan büyük tutarlar | Donanım cüzdanı | Resmî satıcıdan alın |
| Merkeziyetsiz uygulamalar | Tarayıcı/mobil cüzdan + donanım | İzinleri düzenli temizleyin |
| Ortak varlık | Çok imzalı cüzdan | Kurulumu özen gerektirir |
Güvenli kullanım için temel ilkeler
- Kurtarma ifadesini asla fotoğraflamayın, bulutta, e-postada veya mesajlaşma uygulamasında saklamayın; çevrimdışı ve en az iki ayrı güvenli yerde yedekleyin.
- Cüzdan yazılımını yalnızca resmî kaynaklardan indirin; donanım cüzdanı satın alırken resmî satıcıyı tercih edin, ikinci el veya paketi açılmış cihaz almayın.
- Büyük miktarları donanım cüzdanında, günlük küçük miktarları ayrı bir sıcak cüzdanda tutmayı düşünün.
- İlk kez yeni bir adrese göndereceğiniz miktarlarda önce küçük bir deneme transferi yapın.
- Hiçbir destek ekibinin sizden kurtarma ifadesini istemeyeceğini unutmayın; bkz. Kripto dolandırıcılıkları.
- Kurtarma yöntemini düzenli olarak test edin; küçük bir tutarla geri yükleme denemesi yapın.
Cüzdan kaybı ve miras
Kurtarma ifadesinin kaybı, varlığın kalıcı kaybı demektir. Bu nedenle yedeklerin yangın, su ve hırsızlığa karşı korunması ve güvendiğiniz kişilerin gerektiğinde erişimini sağlayacak bir planın yapılması önerilir. Bkz. Kripto miras ve anahtar kaybı.
Sık sorulan sorular
- Kripto cüzdan nedir?
- Kripto paralara erişimi sağlayan özel anahtarları saklayan ve işlemleri imzalayan yazılım veya donanımdır.
- Sıcak cüzdan ile soğuk cüzdan arasındaki fark nedir?
- Sıcak cüzdan internete bağlıdır, kullanımı kolaydır ama saldırılara açıktır. Soğuk cüzdan çevrimdışıdır ve daha güvenlidir.
- Seed phrase kaybolursa ne olur?
- Cüzdanı geri yükleyemezsiniz ve varlıklara erişemeyebilirsiniz. Bu nedenle güvenli ve çoklu yedek önemlidir.
- Borsada tutmak mı cüzdanda tutmak mı daha güvenli?
- Borsa kullanım kolaylığı sağlar ama karşı taraf riski taşır. Cüzdanda kontrol sizdedir ama sorumluluk da sizindir.
- Cüzdan adresimi paylaşmak güvenli mi?
- Evet, adres paylaşımı güvenlidir; özel anahtar ve kurtarma ifadesi asla paylaşılmamalıdır.
Ayrıca bakınız
- Kripto para güvenliği
- Kripto para borsası
- Kripto dolandırıcılıkları
- Kripto miras ve anahtar kaybı
- Bitcoin
Kaynakça
- Bitcoin.org – Cüzdan seçimi — bitcoin.org
- BIP-39 standardı — github.com